Cyfrowe obywatelstwo: czego brakuje w Strategii Cyfryzacji 2035?

Cyfrowe obywatelstwo staje się jednym z najważniejszych pojęć opisujących funkcjonowanie człowieka w świecie technologii. Choć Unia Europejska i Rada Europy coraz częściej odwołują się do edukacji o cyfrowym obywatelstwie, pojęcie to praktycznie nie pojawia się w Strategii Cyfryzacji Państwa do 2035 roku.

Dlaczego?

Strategia Cyfryzacji Państwa 2035 – infografika prezentująca cele cyfrowej Polski oraz pytanie o rolę cyfrowego obywatelstwa. — Obrazek wygenerował Chat GPT

10 czerwca 2026 roku Rada Ministrów przyjęła Strategię Cyfryzacji Państwa do 2035 roku. To pierwszy tak kompleksowy dokument wyznaczający kierunki rozwoju cyfrowej Polski na najbliższą dekadę.

Znajdziemy w nim ambitne cele:

100% kluczowych usług publicznych dostępnych cyfrowo,
100% gospodarstw domowych objętych zasięgiem światłowodu i sieci 5G,
85% obywateli posiadających podstawowe kompetencje cyfrowe,
wykorzystanie sztucznej inteligencji w administracji,
ochronę praw cyfrowych obywateli,
budowanie suwerenności technologicznej państwa.

To ważny i potrzebny dokument. Trudno nie zgodzić się z jego głównym założeniem, że technologia ma służyć ludziom, a nie odwrotnie.

Podczas lektury zauważyłam jednak coś zaskakującego.

Cyfrowe obywatelstwo w Strategii Cyfryzacji Państwa 2035

Strategia wielokrotnie mówi o obywatelach.

Mówi o ich kompetencjach, bezpieczeństwie, dostępie do usług publicznych, ochronie przed dezinformacją, ochronie dzieci i młodzieży, prawach cyfrowych oraz ograniczaniu negatywnych skutków technologii.

Pojawiają się pojęcia:

kompetencje cyfrowe,
cyberbezpieczeństwo,
prawa cyfrowe,
suwerenność technologiczna,
higiena cyfrowa,
ochrona dzieci i młodzieży.

Nie pojawia się natomiast pojęcie cyfrowego obywatelstwa.

Może wydawać się to jedynie różnicą terminologiczną. W rzeczywistości za tymi pojęciami kryją się dwa różne sposoby myślenia o człowieku w świecie technologii.

Cyfrowe obywatelstwo w dokumentach UE i Rady Europy

Kiedy mówimy „Europa”, często zakładamy, że wszystkie europejskie instytucje mówią jednym głosem. Tymczasem źródła wielu współczesnych koncepcji edukacyjnych znajdują się w dwóch różnych organizacjach.

Komisja Europejska koncentruje się przede wszystkim na transformacji cyfrowej, gospodarce, innowacjach i kompetencjach potrzebnych do funkcjonowania w społeczeństwie cyfrowym.

To stamtąd pochodzą między innymi:

DigComp,
Digital Education Action Plan,
Cyfrowa Dekada,
programy rozwijające kompetencje cyfrowe.

Rada Europy koncentruje się na prawach człowieka, demokracji i aktywnym uczestnictwie obywatelskim.

To właśnie Rada Europy stworzyła ramy Digital Citizenship Education (DCE)– edukacji o obywatelstwie cyfrowym.

W tym ujęciu człowiek nie jest wyłącznie użytkownikiem technologii. Jest obywatelem funkcjonującym w świecie, w którym coraz większa część życia społecznego, edukacyjnego, zawodowego i politycznego odbywa się online.

Co ciekawe, pojęcie cyfrowego obywatelstwa pojawia się również w oficjalnych dokumentach Unii Europejskiej.

W listopadzie 2022 roku Rada Unii Europejskiej przyjęła Konkluzje w sprawie wspierania dobrostanu w edukacji cyfrowej. Polska uczestniczyła w przyjęciu tego dokumentu wraz z pozostałymi państwami członkowskimi.

W dokumencie zapisano:

„Postęp technologiczny zmienił formy komunikacji i stworzył nowe możliwości upodmiotowienia, autoekspresji i cyfrowego obywatelstwa, w tym aktywnego uczestnictwa w społeczeństwie za pośrednictwem narzędzi internetowych.”

Rada UE odwołała się również do definicji opracowanej przez Radę Europy:

„Obywatel cyfrowy to ktoś, kto rozwinąwszy szeroki zakres kompetencji, jest w stanie w sposób aktywny, pozytywny i odpowiedzialny angażować się zarówno w społeczności w internecie, jak i poza nim – na poziomie lokalnym, krajowym czy też globalnym.”

Oznacza to, że pojęcie cyfrowego obywatelstwa nie funkcjonuje wyłącznie w środowisku ekspertów edukacyjnych. Zostało ono uwzględnione także w oficjalnym dokumencie przyjętym przez państwa członkowskie Unii Europejskiej.

Kim jest cyfrowy obywatel?

Kompetentny użytkownik potrafi korzystać z technologii

ALE

Cyfrowy obywatel rozumie również:

jakie prawa posiada w środowisku cyfrowym,
jakie ma obowiązki,
kto gromadzi jego dane,
jak działają algorytmy wpływające na jego decyzje,
jak uczestniczyć w debacie publicznej online,
jak chronić swoją prywatność,
jak reagować na manipulację i dezinformację,
jak budować dobrostan i relacje społeczne w świecie cyfrowym.

To różnica między nauką obsługi narzędzi a przygotowaniem do życia w cyfrowym społeczeństwie.

Infografika przedstawiająca 10 obszarów cyfrowego obywatelstwa według Rady Europy, w tym bezpieczeństwo cyfrowe, prywatność, prawa cyfrowe, dobrostan, krytyczne myślenie i aktywność obywatelską online. — Grafikę stworzył człowiek w Canvie

Cyfrowe obywatelstwo w Polsce

To pytanie staje się szczególnie interesujące, gdy spojrzymy na dwa równoległe procesy strategiczne.

Z jednej strony mamy Strategię Cyfryzacji Państwa, która opisuje przyszłość technologii, usług publicznych i kompetencji cyfrowych.

Z drugiej strony trwają prace nad Strategią Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego, która ma określić kierunki rozwoju aktywności obywatelskiej, organizacji społecznych i uczestnictwa publicznego.

Powstają więc dwa ważne dokumenty:

jeden o cyfryzacji,
drugi o obywatelstwie.

Pytanie brzmi:

czy ktoś próbuje połączyć te dwa światy?

Bo współczesne obywatelstwo coraz częściej realizuje się właśnie za pośrednictwem technologii.

To w mediach społecznościowych uczestniczymy w debatach publicznych.

To algorytmy decydują, jakie informacje zobaczymy.

To platformy cyfrowe wpływają na nasze wybory konsumenckie, społeczne i polityczne.

To aplikacje stają się pośrednikami pomiędzy państwem a obywatelem.

Trudno dziś mówić o obywatelstwie bez jego cyfrowego wymiaru.

Cyfrowe obywatelstwo w Europie – przykłady

W części państw europejskich edukacja o obywatelstwie cyfrowym stała się już elementem polityk edukacyjnych.

Austria

Austria rozwija działania poprzez POLIS – Austriackie Centrum Edukacji Obywatelskiej, które publikuje materiały dla nauczycieli dotyczące obywatelstwa cyfrowego.

Źródło:
politik-lernen.at/digitalcitizenshipeducation

Irlandia

Irlandia wykorzystuje pojęcie Digital Citizenship w materiałach wspierających szkoły w zakresie bezpieczeństwa online, dobrostanu cyfrowego i edukacji medialnej.

Źródło:
webwise.ie/connected

Finlandia

Finlandia od wielu lat rozwija edukację medialną, krytyczne myślenie i odporność na dezinformację jako element przygotowania obywateli do funkcjonowania w społeczeństwie cyfrowym.

Źródło:
mediataitoviikko.fi

Estonia

Estonia rozwija kompetencje obywatelskie poprzez powszechne wykorzystanie tożsamości cyfrowej, e-usług publicznych i edukacji cyfrowej.

Źródło:
educationestonia.org/digital-competence

Hiszpania

Hiszpania rozwija elementy edukacji o obywatelstwie cyfrowym poprzez edukację medialną, kompetencje cyfrowe oraz prawa cyfrowe. Ważnym krokiem było przyjęcie w 2021 roku Karty Praw Cyfrowych (Carta de Derechos Digitales), która podkreśla znaczenie ochrony prywatności, bezpieczeństwa, dostępu do informacji oraz praw obywateli w środowisku cyfrowym.

Źródła:
lamoncloa.gob.es/lang/en/gobierno/news/paginas/2021/20210713_rights-charter.aspx
national-policies.eacea.ec.europa.eu/youthwiki/chapters/spain/68-media-literacy-and-safe-use-of-new-media

Słowenia

Słowenia należy do najbardziej aktywnych państw europejskich rozwijających edukację o obywatelstwie cyfrowym. W 2024 roku Ministerstwo Edukacji uruchomiło ogólnokrajowy projekt „Strengthening Digital Citizenship in Slovenian Educational Institutions (DIGI.DR)”, którego celem jest rozwijanie kompetencji obywatelstwa cyfrowego w szkołach, testowanie nowych metod nauczania oraz przygotowanie krajowych ram edukacji o obywatelstwie cyfrowym. W projekt zaangażowane są uczelnie, szkoły, nauczyciele, uczniowie i rodzice.

Źródła:

Przykłady te pokazują, że cyfrowe obywatelstwo nie musi oznaczać nowego przedmiotu szkolnego. Może stanowić wspólne ramy łączące kompetencje cyfrowe, edukację medialną, bezpieczeństwo, prawa człowieka, dobrostan cyfrowy i uczestnictwo obywatelskie. Dzięki temu uczniowie uczą się nie tylko korzystania z technologii, ale także świadomego i odpowiedzialnego funkcjonowania w społeczeństwie cyfrowym.

Dlaczego edukacja o cyfrowym obywatelstwie jest ważna dla szkół?

Uczeń korzystający z TikToka, Instagrama, YouTube’a czy narzędzi generatywnej sztucznej inteligencji potrzebuje więcej niż umiejętności obsługi aplikacji.

Powinien rozumieć:

dlaczego widzi określone treści,
jak działa rekomendacja algorytmiczna,
jakie dane są zbierane,
komu są przekazywane,
jakie prawa ma wobec platform cyfrowych,
jak rozpoznawać manipulację,
jak uczestniczyć w debacie publicznej w sposób odpowiedzialny,
jak korzystać z AI w sposób etyczny i świadomy.

To właśnie jest edukacja o cyfrowym obywatelstwie.

Nie zastępuje edukacji medialnej, cyberbezpieczeństwa, higieny cyfrowej czy kompetencji cyfrowych.

Łączy je w spójną całość.

Cyfrowe obywatelstwo jako brakujące ogniwo

Być może właśnie dlatego pojęcie cyfrowego obywatelstwa staje się dziś tak potrzebne.

Łączy ono obszary, które często funkcjonują osobno:

kompetencje cyfrowe,
edukację medialną,
prywatność,
bezpieczeństwo,
prawa człowieka,
dobrostan cyfrowy,
higienę cyfrową,
uczestnictwo obywatelskie,
etykę technologii.

Zamiast pytać wyłącznie:

„Jak korzystać z technologii?”

zachęca do zadawania pytania:

„Jak być obywatelem w świecie technologii?”

Najczęściej zadawane pytania

Co to jest cyfrowe obywatelstwo?

Cyfrowe obywatelstwo oznacza świadome, odpowiedzialne i aktywne funkcjonowanie w świecie cyfrowym, z uwzględnieniem praw, obowiązków, bezpieczeństwa, prywatności i uczestnictwa obywatelskiego.

Czym różni się cyfrowe obywatelstwo od kompetencji cyfrowych?

Kompetencje cyfrowe koncentrują się na umiejętności korzystania z technologii. Cyfrowe obywatelstwo obejmuje dodatkowo prawa człowieka, odpowiedzialność społeczną, krytyczne myślenie i uczestnictwo obywatelskie.

Czy cyfrowe obywatelstwo występuje w dokumentach Unii Europejskiej?

Tak. Termin ten pojawia się między innymi w Konkluzjach Rady UE w sprawie wspierania dobrostanu w edukacji cyfrowej z 2022 roku.

Dlaczego cyfrowe obywatelstwo jest ważne dla uczniów?

Pomaga rozumieć działanie platform cyfrowych, algorytmów, ochronę danych osobowych, prawa użytkowników oraz odpowiedzialne uczestnictwo w życiu społecznym online.